Feuilleton – Het atelier Mengelberg

Nee, ik ben geen wetenschapper. Mijn gegevens verzamel ik door te snuffelen op het internet, soms aangevuld met waarnemingen in een kerk of in een archief. Ik sla ze op in mijn hoofd, waar af en toe een totale chaos heerst. Door ze hier op te schrijven blijft van al die gegevens nog wat bewaard. Maar ook hier regeert chaos. Ik wil weten hoe het atelier van F.W. Mengelberg heeft gefunctioneerd. Daarover is bijna niets te vinden. Wel heeft A. Looijenga in zijn boek “De Utrechtse school in de neogotiek. De voorgeschiedenis van het sint Bernulfusgilde” geschreven over dit fenomeen. Maar in zijn lezingen vind ik bijna geen aanwijzingen over hoe het er aan toeging in zijn bedrijf. Nu was Looijenga nog bezig om een extra boek te schrijven over de familie Mengelberg, maar helaas heeft zijn vroegtijdige dood het verschijnen verhinderd. Via Kees van Schooten (Museum Catharijneconvent) kwam ik in contact met professor A.M. Koldeweij van de universiteit van Nijmegen, die mij berichtte dat er nog steeds onderzoek wordt gedaan naar de familie Mengelberg. Maar afwachten is er voor mij niet bij. De tijd dringt. Ik wil verder. Dus moet ik het maar op mijn gevoel aanvullen gespeend van feiten.

De Duitser Friedrich Willem Mengelberg stamt uit een gezin dat al generaties lang actief is in kunst en architectuur. Hij wordt dan ook opgeleid als beeldhouwer. Rond 1850 doen zich grote kansen voor als men beeldhouwers zoekt bij de werkzaamheden rond het afbouwen van de Keulse Domkerk. De architect Reichensperger heeft daar de leiding en steekt zijn ambities en inzichten over de kwaliteiten van de Nederrijnse Gotiek niet onder stoelen en banken. Mengelberg is een ijverige en volgzame leerling. Hij raakt volledig gefascineerd door de Gotiek, wat weer leidt tot een overgang naar het Rooms Katholicisme. Deze combinatie van liefde voor kunst en geloof deelt hij met Gerard van Heukelum, een jonge seminarist, die met regelmaat de vorderingen in de Keulse Dom komt bekijken. Zij raken bevriend en als de pas afgestudeerde priester benoemd wordt tot kapelaan in de Sint Catharijnekerk in Utrecht komt dat mooi van pas. Van Heukelum is namelijk door de pastoor van de kerk, bisschop in paribus Andreas Schaepman aangezocht omdat hij als deken van het grootseminarie Van Heukelum had leren kennen als een bevlogen kunstliefhebber. Schaepman had van Aartsbisschop Zwijsen de opdracht gekregen om de oude en tijdens de reformatie danig verwaarloosde Catharijnekerk om te bouwen tot een volwaardige bisschopskerk. Van Heukelum stelde voor om een bisschopszetel te laten maken door zijn contact uit Duitsland; Mengelberg. Schaepman ging daar blindelings mee akkoord. Niet ten onrechte overigens, want het resultaat werd buitengewoon goed ontvangen. Van Heukelum bemoeide zich na dit succes steeds intensiever met de aanpassingen van de Catharijnekerk. Later moest hij toegeven dat hij af en toe wat overmoedig is geweest, waardoor de Laatgotische kerk eigenlijk totaal vernield werd. Maar goed in die dagen was men er heel blij mee, want het straalde zelfvertrouwen uit. Dat was iets dat de eeuwenlang achtergestelde Katholieken na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 goed konden gebruiken. Zij waren bezig een inhaalslag te maken. In heel Nederland werden de schuilkerken vervangen door nieuwbouw. Van Heukelum maakte zich zorgen om allerlei onreligieuze invloeden die architecten in hun ontwerpen toelieten. Hij kwam in contact met een andere leerling van Reichensperger, de architect Alfred Tepe. Van Heukelum nodigde hem uit om eveneens naar Utrecht te komen om gecoördineerd de kerkenbouw in het Aartsbisdom aan te pakken. Hij regelde een stuk grond aan de Maliebaan waar ruimte was voor nieuwbouw. Daar bouwde Tepe een dubbel woonhuis/atelier voor zichzelf en voor Mengelberg.

Martinus Schenk uit Amsterdam was de laatste tijd opgevallen o.a. doordat hij voor een nieuw altaar in de schuilkerk van Langedijk een altaarstuk had geschilderd dat heel dicht kwam bij de idealen van de Nederrijnse Laatgotiek. Bovendien werd zijn naam genoemd naar aanleiding van een aantal portretten die hij gemaakt had van vooraanstaande katholieken. Het lag dus voor de hand dat van Heukelum Schenk voorstelde aan Mengelberg. Maar Mengelberg koos er, als zoon van een kunstschilder, aanvankelijk voor, om de polychromie van zijn beelden zelf te doen. Wel nodigde hij Schenk uit om in zijn atelier mee te kijken naar zijn ontwerpen, wat hen beiden veel genoegen verschafte. Schenk vestigde zich in een huis van zijn zwager in Maarssen en trok later in bij de kunstschilder/tekenleraar Willem Benedictus Stoof in Utrecht. Hij kreeg wat opdrachten toegespeeld door Van Heukelum. Zo mocht hij in 1871 een serie van vier portretten maken van bisschoppen van Utrecht: Mgr. F. Schenk van Toutenburg (1561-1580 aartsbisschop Utrecht), Mgr. G. van Mierlo(1570 Haarlem – 1587 Deventer), Mgr. N. van Nieuwland (1541 Hebron en wijbisschop Utrecht 1561-1569 Haarlem) en Mgr. J. Zwijsen (1853 Den Bosch en Utrecht vanaf 1868 – 1877 alleen Den Bosch). Andreas Schaepman is dan al benoemd tot Aartsbisschop in Utrecht.

         

In hetzelfde jaar krijgt hij van Mengelberg opdracht om een kruisweg te schilderen naar een ontwerp dat in zijn atelier is ontstaan. Het is bestemd voor de OLV Onbevlekt Ontvangeniskerk in Wijhe. Tot 1882 krijgt Schenk nog minstens acht keer opdracht voor een kruisweg. De laatste is voor de Christoforuskerk in Schagen. Bijzonderheid daarbij is dat Schenk vanaf 1876 in Brussel is gaan wonen. Na de oplevering van de veertien staties in Schagen keert Schenk terug naar Amsterdam. Van daar uit reist hij dagelijks naar het atelier van Mengelberg om mee te helpen bij de enorme hoeveelheid werk die Mengelberg naar zich toe heeft getrokken. Zijn atelier heeft dan al een flink aantal medewerkers in dienst om de tientallen altaars, communiebanken, kruisbeelden en heiligenbeelden te produceren. Volgens de literatuur zijn er in 1890 rond de 30 kunstenaars in dienst van Mengelberg. Mengelberg beperkt zich dan allang niet meer tot beeldhouwkunst. Hij tekent en schildert, houdt voordrachten voor het Sint Bernulphusgilde. Voor het Gildeboek maakt hij vele illustraties. Ook schrijft hij zich samen met zijn broer in met een ontwerp voor de nieuwbouw voor een academiegebouw uitgeschreven door de universiteit van Leiden. In 1883 neemt hij met een aantal van de Gildeleden/kunstenaars het initiatief voor een paviljoen (in de vorm van een kapel door Tepe) op de wereldtentoonstelling in Amsterdam. Ook hiervoor tekent hij de catalogus en de illustraties. Zijn atelier bepaalt vaak de totale inrichting van bijna alle nieuwbouwkerken in het Aartsbisdom (Dat omvat in die tijd de provincies Utrecht, Gelderland boven de rivieren, Overijssel, Drenthe, Friesland). Misschien ook het gedeelte van Noord-Holland dat met West-Friesland wordt aangeduid (het gebied tussen Enkhuizen, Hoorn en Schagen). Vanaf 1890 wordt het atelier mede bestuurd door de zonen van Mengelberg; Hans, Willem en Otto. Wat er verder met het atelier gebeurt onttrekt zich aan mijn waarneming, omdat ik mij beperk tot de invloed van Schenk en die is met het in dienst treden van de kunstschilder Nicolaas Poland in 1891 helemaal verdwenen.

Advertenties

Over hanskwaster

I'm born in 1944 in Haarlem The Netherlands. My profession is visual artist and art teacher. I am married and have two sons.
Dit bericht werd geplaatst in feuilleton. Bookmark de permalink .

3 reacties op Feuilleton – Het atelier Mengelberg

  1. David zegt:

    Beste hanskwaster,

    Graag kom ik met u in contact aangaande de vier afgebeelde portretten van kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders. Dit in verband met een te schrijven artikel.
    In afwachting van uw reactie en met hartelijke groet,

    David

  2. Jacob van der Horst zegt:

    Beste Hans ik heb onlangs 2 grote kerststalbeelden gekregen.De beelden komen uit de St Bonifaciuskerk te Leeuwarden .2beelden ,dat is wat er nog rest van de kerststal.Heeft U ook enige kijk op de stijlkenmerken der beelden uit Mengelbergs atelier?Mengelberg heeft veel heiligen beelden in de St.Bonifacius.Ik vraag mij af of het werk van Mengelberg is.Heinrich Klumpen was nl.gespecialiseerd in kerststalbeelden en had connecties met Pierre Cuypers .Ik zal fotos mailen.
    Met vriendelijke groet Jacob van der Horst

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s